Mimo że emanują pewnością siebie, osoby narcystyczne nieustannie pragną podziwu. Innymi słowy, nie potrafią przekonać samych siebie o własnej błyskotliwości.

Coraz więcej badań pokazuje, że u osób narcystycznych rozdźwięk między percepcją a rzeczywistością jest o wiele głębszy niż tylko wygórowane oczekiwania dotyczące wyglądu, osiągnięć i umiejętności.

Narcyzm to cecha osobowości, która występuje w pewnym spektrum, gdzie dolna granica odzwierciedla zdrową równowagę między poczuciem własnej wartości a pewnością siebie. Natomiast na skrajnym krańcu spektrum narcyzm jest uważany za zaburzenie osobowości, które dotyka 1- 2% populacji. Większość z nas przejawia cechy narcystyczne w różnym stopniu, ale im bardziej zaawansowane są te cechy, tym większa jest rozbieżność między percepcją a rzeczywistością.

Osoby narcystyczne o wyniosłych cechach często umniejszają każdemu, kto nie zapewnia im specjalnego traktowania. Jak na ironię, nieustannie podważają fałszywe „ja”, które próbują budować i podtrzymywać.

Potrafią szybko reagować gniewem i agresją na krytykę próbując chronić swoje wybujałe, lecz kruche poczucie własnej wartości. Badanie przeprowadzone w Wielkiej Brytanii wykazało, że doświadczają większej paranoi, nawet gdy nie ma dowodów na to, że ktoś chce im zaszkodzić, w porównaniu z osobami o niższym poziomie narcyzmu.

Niedawne badania przeprowadzone przez psychologów w USA wykazały, że osoby narcystyczne odczuwają większy lęk przed wykluczeniem i oskarżają innych o celowe wykluczanie ich, gdy nie ma dowodów potwierdzających ich przekonania.

Badanie wykazało, że uczestnicy o wysokim poziomie cech narcystycznych częściej interpretowali niejednoznaczne sygnały społeczne jako odrzucenie (na przykład opóźnioną wiadomość tekstową). Sugeruje to, że ich postrzeganie zachowań społecznych może być zniekształcone.

Narcyzm i ostracyzm wzajemnie się napędzają

Narcyzm może przejawiać się w cechach „wrażliwych” (zahamowanych społecznie i neurotycznych), a także w cechach „wyniosłych” (dominujących i ekstrawertycznych). Osoby o cechach wyniosłych są jawnie asertywne i nastawione na autopromocję. Osoby o cechach wrażliwych są zazwyczaj na zewnątrz zestresowane, nadwrażliwe i zahamowane.

Choć są to odrębne formy narcyzmu, łączy je rdzeń poczucia wyższości i antagonistyczny styl charakteru. I tak jak wszyscy przejawiamy różne stopnie cech narcystycznych, tak samo oscylujemy między tymi dwoma przejawami narcyzmu.

Amerykańscy naukowcy postanowili skupić się wyłącznie na narcyzmie wielkościowym. W badaniu rozróżniono dwa aspekty narcyzmu wielkościowego: narcystyczny podziw (zdolność do czarowania i manipulowania ludźmi) oraz narcystyczną rywalizację, która obejmuje dewaluację i agresywne zachowanie wobec innych.

Zespół badawczy przeanalizował dane ponad 77 000 uczestników z serii siedmiu badań przeprowadzonych przez innych naukowców w latach 2009– 2022. W dwóch pierwszych badaniach analizowano związek między narcyzmem a ostracyzmem wykorzystując ankiety i metodę próbkowania doświadczeń (metodę stosowaną do badania zdolności poznawczych i zachowań uczestników poza laboratorium – na przykład wykorzystując smartfony uczestników do śledzenia ich zachowań).

Pierwsze badanie wykazało, że osoby zgłaszające wyższy poziom narcyzmu stwierdziły, że doświadczały znacznie większego ostracyzmu w porównaniu z innymi uczestnikami. Potwierdziło to drugie badanie, w którym uczestnicy wypełnili kwestionariusze oceny narcyzmu, a następnie w ciągu 14 dni korzystając z aplikacji mobilnej, zgłaszali odczucia ostracyzmu.

Pozostałe eksperymenty badały, jak osoby z wyższym poziomem narcyzmu postrzegają niejednoznaczne interakcje społeczne i jak inni reagują na cechy narcystyczne. Po zadaniu grupowym osoby z wyższym poziomem rywalizacji narcystycznej były bardziej narażone na ostracyzm, nawet gdy pozostali uczestnicy nie zostali poinformowani, że ich cel ma podwyższony poziom narcyzmu.

Wyniki te potwierdzają ustalenia metaanalizy z 2017 r., która wykazała, że ​​osoby o wysokim poziomie narcystycznej rywalizacji mogą swoim zachowaniem prowokować bezpośrednie konflikty i postrzegać innych bardziej negatywnie.

Amerykańscy naukowcy doszli do wniosku, że choć cechy narcystyczne mogą sprzyjać wykluczeniu społecznemu, sam ostracyzm może z czasem przyczyniać się do nasilenia się cech narcystycznych. Wydaje się, że ostracyzm może sprawić, że osoby, które już mają wysoki poziom narcyzmu, będą miały jeszcze wyższy poziom tych cech.

Inne badania również wykazały rozbieżność między narcystycznym „ja” a rzeczywistością oraz rolę, jaką w tym związku odgrywa paranoja. Na przykład badanie z 2015 roku wykazało, że podwyższony poziom narcyzmu wiąże się z wiarą w teorie spiskowe. Związek ten był napędzany przez paranoiczne myślenie.

Odkrycia te są niepokojące, biorąc pod uwagę szkodliwe konsekwencje teorii spiskowych dla społeczeństwa. Mogą one podsycać przemoc, negować zmiany klimatyczne i unikać szczepień.

Cechy osobowości narcystycznej są również częściej spotykane wśród przywódców politycznych niż w populacji ogólnej. Teorie spiskowe mogą być atrakcyjne dla polityków – szczególnie w czasach, gdy ich arogancka potrzeba wyższości i władzy jest podważana.

Idealne ja i rzeczywiste ja

Wyniki amerykańskiego badania niosą ze sobą praktyczne implikacje dla interwencji skierowanych do osób z wysokim poziomem narcyzmu. Naukowcy stwierdzili, że interwencje powinny nie tylko dążyć do poprawy relacji poprzez identyfikację czynników ryzyka osobowościowego (w tym przypadku komponentu rywalizacji w narcyzmie), ale także uwzględniać percepcję osoby zaangażowanej.

Narcystyczne zaburzenie osobowości wiąże się z wyższym ryzykiem samobójstwa i problemami ze zdrowiem psychicznym, a leczenie rzadko przynosi znaczącą poprawę. Wynika to częściowo z oporu pacjentów przed porzuceniem „idealnego ja”, co prowadzi do frustracji, gniewu i konfliktów z terapeutą.

Niektóre interwencje mogłyby jednak być ukierunkowane na zniekształcenia poznawcze osób narcystycznych, które utrudniają im funkcjonowanie w społeczeństwie. Na przykład terapie psychologiczne mogłyby pomóc im w przepracowaniu mechanizmów obronnych (przecenianie siebie), które maskują ukryte poczucie bezbronności.

Pomoc osobom narcystycznym w lepszym zrozumieniu swoich nawykowych reakcji – takich jak agresywne reagowanie na zagrożenia związane z poczuciem własnej wartości i poczucie wykluczenia społecznego – może pomóc im w rozwijaniu umiejętności, które przekształcą ich zniekształcenia poznawcze. Może to złagodzić stres, gniew i wrogość u osób narcystycznych – i u osób z ich otoczenia.

Ava Green. Wykładowca psychologii sądowej, City St George’s, Uniwersytet Londyński