Rocznica kultowych „Szczęk”. Western, który uratował Hollywood.

Upadek klasycznego systemu studyjnego Hollywood w latach 60. odzwierciedlał wiele ówczesnych niepewności kulturowych i politycznych w Ameryce. Zabójstwa Kennedych i Martina Luthera Kinga, ruch praw obywatelskich oraz eskalacja wojny w Wietnamie stworzyły mroczne tło społeczne i polityczne, które pokryło optymizm, jaki towarzyszył początkom dekady.

Nic dziwnego, że narracja wielu filmów z tamtego okresu zwracała się w stronę dystopii.

Dekada rozpoczęła się od przedwczesnego uśmiercenia bohaterki filmu Hitchcocka „Psychoza” (1960), a zakończyła chaotyczną rzezią protagonistów Dennisa Hoppera w filmie „Easy Rider” oraz pozbawionych broni antybohaterów George’a Roya Hilla w filmie „Butch Cassidy i Sundance Kid” (oba z 1969).

Ale lata 70. przyniosły trochę optymizmu. Nowa grupa filmowców takich, jak Martin Scorsese, Brian de Palma, Frances Ford Coppola, Steven Spielberg i George Lucas – dzięki szczęściu, sprytowi lub talentowi wkradła się w zaufanie producentów, którzy byli gotowi odbić się od ponurej kinematografii lat 60- tych i 70- tych.

W tym roku „Szczęki” obchodzą 50- te urodziny, a jego 28- letni reżyser Steven Spielbierg, pomimo obaw producentów rozpoczął nową erę w kinie.

Jednakże pomijając sentyment kulturowy, odczucia wobec filmu mogą być nawiązaniem do ery przedneoliberalnej, gdy jeszcze tliło się zarzewie optymizmu pokolenia wyżu demograficznego.
Film opowiada się za zwykłym człowiekiem z klasy robotniczej, który kieruje się idealizmem, odwagą moralną i empatią emocjonalną: zwykłym protagonistą, poprzedzającym filmowych superbohaterów, rycerzy Jedi, muskularnych macho i cyborgów, który wciąż jest w stanie stawić czoła systemowi i jego wadom oraz pokonać złoczyńcę (na lądzie lub morzu).

Większość akcji – walki dobra ze złem – rozgrywa się na wodzie. To przesunięcie ułatwia użyteczne porównawcze studium charakteru. Na oceanie szef policji Martin Brody (Roy Scheider), biolog morski Matt Hooper (Richard Dreyfuss) i stary wilk morski Quint (Robert Shaw) są oderwani od politycznych i ekonomicznych bodźców, które zapoczątkowały kryzys. Postawieni w obliczu walki z zabójczym rekinem ludojadem muszą połączyć siły, by przeżyć.
Twardziel z klasy robotniczej, intelektualista z klasy średniej i uczciwy glina, są odważni, zdeterminowani i moralnie silni, reprezentują mikrokosmos społeczeństwa, które mają nadzieję uratować.

To może wydawać się szalone, ale „Szczęki” są tak naprawdę ledwie maskowanym westernem. Los każdego mężczyzny ustawia kompas filmu, gdy żegluje on między wartościami rozwiniętego społeczeństwa a siłami pierwotnej natury, stawiając jednego z najmłodszych wyewoluowanych ssaków przeciwko jednej z najstarszych wyewoluowanych ryb.

Jednak to w pierwszej części filmu, rozgrywającej się na lądzie, ujawniają się polityczne machinacje korupcyjne, wypaczanie prawdy dla zysku finansowego, lekceważenie wiedzy fachowej i manipulacja mediami.

Kluczowa scena w początkowej części narracji ujmuje dwulicowość, która doprowadziła do możliwej do uniknięcia śmierci pierwszych ofiar. Po pierwszym ataku rekina burmistrz Amity Vaughn (Murray Hamilton) wywiera presję na Chiefa Brody’ego, aby ponownie otworzył plaże, mimo zagrożenia dla wczasowiczów na wyspie.

– Naprawdę trochę się martwimy, że spieszysz się z czymś zbyt poważnym. To twoje pierwsze lato w tym miejscu…
– Co to znaczy?
– Próbuję tylko powiedzieć, że Amity to letniskowe miasto. Potrzebujemy wakacyjnych dolarów.

Trzech mężczyzn kłóci się przed billboardem reklamującym nadmorskie miasteczko wypoczynkowe o nazwie Amity Island, na którym narysowana jest płetwa rekina. Burmistrz Vaughn odrzuca ostrzeżenia szefa policji Brody’ego i eksperta od rekinów Matta Hoopera dotyczące rekina w tym rejonie.

Przekaz jest prosty: dobrobyt gospodarczy ma pierwszeństwo przed życiem ludzkim. Strategia jest prosta: wyśmiewać i zaprzeczać oskarżeniom, fałszować dowody, wykorzystywać medialną manipulację, aby ukryć prawdę i promować osobiste plany polityka.

Fabuła zyskuje rozpędu po kolejnym ataku rekina. Kiedy dzieci bohaterów stają się niemal ofiarami drapieżnika, wstrząśnięty Vaughn zostaje siłą zmuszony przez Brody’ego do podpisania umowy o zapłaceniu łowcy nagród za znalezienie i zabicie rekina.

Rozwój neoliberalizmu pod koniec lat 70. i 80. XX wieku doprowadził do rekonfiguracji klasy średniej w USA. Bez świadomego przewidywania nadchodzących przemian politycznych, film – wydany przed tymi szerszymi zmianami ideologicznymi i ekonomicznymi – idealistycznie oferuje nadzieję dla tej grupy społecznej.

I choć mogło to być inaczej ukonstytuowane za rządów Reagana, sektor usług publicznych (do którego należy Brody) istniał zarówno w Ameryce, jak i w Wielkiej Brytanii. „Szczęki” implicite uznały rzeczywistość poświęcenia klasy robotniczej w Quint, jednocześnie promując bohaterskie przetrwanie szefa policji robotniczej Brody’ego.

Fenomenalny sukces kasowy filmu szedł równolegle z uznaniem krytyków, które powtarzano przez pięć dekad od premiery. Dramat oznaczał odrodzenie zepsutego systemu studyjnego, który – niestety – wkrótce energicznie poparł reaganowski neoliberalizm następnej dekady za pomocą filmów takich jak „Imperium kontratakuje” (1980), „Rambo: Pierwsza krew” (1982), „Terminator” (1984), „Top Gun” (1986) i „Szklana pułapka” (1987).

„Szczęki” bez wątpienia przetrwały próbę czasu jako niezwykłe osiągnięcie kinematograficzne, ale co najważniejsze, zapoczątkował nową erę uwodzenia globalnej widowni przez Hollywood za pomocą wyrafinowanych, agresywnych strategii marketingowych.

„Szczęki” mogły nieodwracalnie zhańbić najwytrwalszego drapieżnika natury, ale przebój Spielberga odegrał kluczową rolę w ponownym uczynieniu Hollywood wielkim.

Barry Monahan. Starszy wykładowca, Wydział Filmu i Mediów Ekranowych, University College Cork