Gdyby zebra skrzyżowała się z koniem, a całość otrzymała długą szyję żyrafy i niebieski język, powstałoby okapi leśne (Okapi johnstoni). Ten niezwykły ssak, zamieszkujący gęste lasy deszczowe Demokratycznej Republiki Konga, przez stulecia brzmiał dla Europejczyków jak mitologiczne stworzenie na równi z jednorożcem.

Przez stulecia europejscy badacze traktowali opowieści rdzennych mieszkańców Konga (Pigmajów Bambuti) o „leśnym koniu” jako legendę. Sytuacja zmieniła się na przełomie XIX i XX wieku:

Charakter i osobowość: Prawdziwy samotnik

Okapi to zwierzę niezwykle płochliwe, ciche i introwertyczne. Jego adaptacja do życia w ukryciu sprawia, że niezwykle trudno spotkać je w dziczy:

• Samotniczy tryb życia: Okapi łączą się w pary wyłącznie na czas rozrodu. Każdy osobnik zajmuje własne terytorium, które nakłada się z obszarami innych osobników tylko w niewielkim stopniu.

• Komunikacja podprogowa: Młode i matki porozumiewają się za pomocą infradźwięków (dźwięków o niskiej częstotliwości, niesłyszalnych dla ludzkiego ucha i większości drapieżników, np. lampartów).

• Mistrzowie kamuflażu: Paski na tylnych nogach i pośladkach ułatwiają młodym podążanie za matką w półmroku dżungli, rozbijając jednocześnie sylwetkę zwierzęcia w oczach drapieżników.

Mimo że przypomina zebrę, anatomia okapi jasno wskazuje na jego bliskie pokrewieństwo z żyrafą.

Jak odżywia się okapi?

Okapi jest roślinożercą (roślinożernym przegrzebywaczem), a jego dieta składa się z ponad 100 gatunków roślin leśnych:

1. Chwytny język: Długi, elastyczny język pozwala na zrywanie młodych liści, pąków, owoców oraz gałązek z krzewów i niższych partii drzew.

2. Czyszczenie uszu i oczu: Język okapi jest na tyle długi, że zwierzę potrafi nim sięgnąć własnych oczu oraz uszu!

3. Toksyczne rośliny: Okapi zjada wiele gatunków roślin, które są trujące dla ludzi.

4. Substancje mineralne: Wykorzystuje czerwoną glinę z brzegów rzek oraz węgiel drzewny z pogorzelisk, aby uzupełniać minerały i neutralizować toksyny.

Niezwykłe ciekawostki o okapi

• Jeden z ostatnich dużych ssaków: Okapi było jednym z ostatnich wielkich gatunków ssaków odkrytych przez współczesną naukę (1901 r.).

• Własny zapach: Na kopytach okapi znajdują się specjalne gruczoły zapachowe. Zostawiają one ślad zapachowy na ziemi, sygnalizując innym osobnikom granicę terytorium.

• Gatunek zagrożony: Ze względu na wylesianie, nielegalne górnictwo i kłusownictwo, okapi jest obecnie wpisane na Czerwoną Listę IUCN jako gatunek zagrożony wyginięciem (Endangered).

Ochrona okapi leśnego w Demokratycznej Republice Konga– jedynym kraju, w którym gatunek ten występuje w stanie dzikim– to jedno z najbardziej skomplikowanych i niebezpiecznych zadań we współczesnej ochronie przyrody.

Ochrona okapi napotyka na wyjątkowy splot zagrożeń ekologicznych, ekonomicznych i politycznych:

1. Kłusownictwo i nielegalny handel

• Okapi są częstą ofiarą sideł zastawianych na większe ssaki leśne. Ich mięso trafia na lokalne i miejskie rynki.

• Skóry okapi osiągają wysokie ceny na czarnym rynku, trafiając do nielegalnych kolekcji i handlu dziką fauną.

2. Obecność uzbrojonych grup i konflikty zbrojne

Wiele rebelianckich ugrupowań (m.in. bojówki Mai- Mai) stacjonuje w głębi rezerwatów leśnych (takich jak Rezerwat Okapi w lesie Ituri). W 2012 roku bojówki Mai- Mai zaatakowały stację badawczą Epulu w Rezerwacie Okapi. Zamordowano wówczas kilkunastu strażników i ich bliskich, spalono infrastrukturę oraz zabito wszystkie 13 oswojonych okapi przebywających w ośrodku.

3. Nielegalne górnictwo i wylesianie

• Górnictwo wewnątrz rezerwatów: Rejon lasu Ituri jest bogaty w złoto, koltan i inne minerały. Nielegalne kopalnie niszczą siedliska okapi, zanieczyszczają cieki wodne oraz ściągają tysiące pracowników, co potęguje presję kłusowniczą.

• Wycinka pod rolnictwo: Płaskowyże i obrzeża kompleksu leśnego są coraz bardziej degradowane przez rolnictwo żarowe oraz pozyskiwanie drewna na opał i węgiel drzewny.

Mimo ekstremalnych warunków, narodowe agencje oraz międzynarodowe organizacje pozarządowe prowadzą intensywne działania na rzecz ratowania gatunku:

Działalność Rezerwatu Ochrony Okapi (Okapi Wildlife Reserve / RFO)

Utworzony w 1992 roku i wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO rezerwat obejmuje około 13 700 km kwadratowych lasu Ituri. Jest on sercem wszelkich działań ochronnych.

Patrol i wsparcie strażników parkowych (Rangers)

Organizacje takie jak Okapi Conservation Project (OCP) oraz Institut Congolais pour la Conservation de la Nature (ICCN) wspierają uzbrojonych strażników leśnych:

• Finansują sprzęt, racje żywnościowe, opiekę medyczną i szkolenia.

• Prowadzą patrole usuwające tysiące sideł rocznie oraz likwidujące nielegalne obozowiska kłusowników i minerów.

Współpraca ze społecznościami lokalnymi (w tym Pigmajami Bambuti)

Skuteczna ochrona jest niemożliwa bez wsparcia ludności zamieszkującej lasy: OCP wspiera lokalne rolnictwo, dostarcza nasiona, pomaga w tworzeniu pasiek oraz wspiera lokalną edukację i opieki zdrowotną. Tworzone są wyznaczone strefy, w których mieszkańcy mogą tradycyjnie pozyskiwać zasoby, nie wkraczając w ścisłe strefy ochrony okapi.

Monitoring populacyjny i fotopułapki

Ze względu na skrajną płochliwość okapi, tradycyjne liczenie jest niemal niemożliwe. Wykorzystuje się nowoczesne technologie:

• Fotopułapki: Pozwalają monitorować zagęszczenie populacji oraz obecność młodych w rejonach dotkniętych wcześniej konfliktami.

• Badania DNA z odchodów: Umożliwiają ocenę zmienności genetycznej i stanu zdrowotnego populacji.

Aktualny stan i perspektywy

Okapi pozostaje na Czerwonej Liście IUCN w kategorii Gatunek Zagrożony (Endangered), a jego populację szacuje się na 10 000–35 000 osobników (ze stałą tendencją spadkową).

Mimo wyzwań, zaangażowanie lokalnych strażników – którzy często ryzykują życiem – pozwala zachować kluczowe obszary lasu Ituri i daje nadzieję na stabilizację populacji tego niezwykłego ssaka.