Przez ponad czterdzieści lat był absolutną ikoną brytyjskiej popkultury. Ekscentryczny, zawsze uśmiechnięty, w krzykliwym dresie, z nieodłącznym grubym cygarem w dłoni i platynowymi włosami.
Dla milionów Brytyjczyków Jimmy Savile był kimś więcej niż gwiazdą telewizji – był narodowym skarbem, filantropem o złotym sercu i człowiekiem, który potrafił spełnić każde dziecięce marzenie. Dopiero jego śmierć w 2011 roku zerwała maskę dobroczyńcy, odsłaniając prawdę, która wstrząsnęła fundamentami brytyjskich mediów, policji i służby zdrowia.
Kariera Jamesa Wilsona Vincenta Savile’a to klasyczna historia pucybuta, który podbił świat. Zaczynał jako górnik i DJ w lokalnych klubach tanecznych, gdzie zasłynął jako pionier – jako jeden z pierwszych w Wielkiej Brytanii używał dwóch gramofonów do płynnego miksowania muzyki. Szybko trafił do Radia Luksemburg, a stamtąd prosto do BBC.
W 1964 roku poprowadził pierwsze wydanie legendarnego programu muzycznego „Top of the Pops”. Przez kolejne dekady stał się twarzą stacji, a w 1975 roku otrzymał własny show – „Jim’ll Fix It”. Formuła była prosta i chwytająca za serce: dzieci z całego kraju pisały listy ze swoimi marzeniami (od przejażdżki czołgiem po spotkanie z ulubionym zespołem), a „Wujek Jimmy” zapraszał je do studia i je spełniał, wręczając na koniec pamiątkowy medal. Program gromadził przed telewizorami nawet 20 milionów widzów i uczynił z Savile’a postać niemal nietykalną.
Równolegle budował wizerunek niestrudzonego społecznika. Biegał w maratonach (ukończył ich ponad dwieście), organizował zbiórki i wspierał szpitale – przede wszystkim Stoke Mandeville, Broadmoor oraz Leeds General Infirmary. Szacuje się, że na cele charytatywne zebrał około 40 milionów funtów.
Za swoje zasługi otrzymał najwyższe odznaczenia:
Order Imperium Brytyjskiego (OBE) w 1971 roku,
Tytuł szlachecki (Sir) nadany przez królową Elżbietę II w 1990 roku,
Papieski Order Świętego Grzegorza Wielkiego przyznany przez Jana Pawła II w tym samym roku.
Bywał na salonach, przyjaźnił się z premier Margaret Thatcher i doradzał członkom rodziny królewskiej. Gdy zmarł w październiku 2011 roku w wieku 84 lat, żegnano go jak bohatera narodowego.
Potwór w świetle reflektorów
Za fasadą ekscentrycznego filantropa krył się jeden z najgroźniejszych przestępców seksualnych w historii Wielkiej Brytanii. Savile wykorzystał swój status gwiazdy i bezgraniczne zaufanie instytucji, by stworzyć system zapewniający mu stały dostęp do bezbronnych ofiar.
Jego działalność miała charakter masowy i trwała nieprzerwanie od lat 50. XX wieku aż do końca jego życia. Kluczowe obszary jego przestępstw obejmowały:
Studia BBC i garderoby: Młodzi fani przychodzący na nagrania Top of the Pops i Jim’ll Fix It byli zwabiani za kulisy, gdzie dochodziło do napaści seksualnych.
Szpitale i hospicja: Działalność charytatywna dawała mu klucze do oddziałów szpitalnych i nieograniczony dostęp do pacjentów – w tym dzieci, osób ciężko chorych oraz pacjentów szpitala psychiatrycznego Broadmoor.
Szkoły i ośrodki wychowawcze: Regularnie odwiedzał placówki dla młodzieży z problemami, wykorzystując fakt, że dzieciom z trudnych środowisk nikt nie uwierzy.
Według późniejszego, wspólnego raportu policji i organizacji NSPCC (Giving Victims a Voice), Savile dopuścił się przestępstw wobec co najmniej 450 osób (w tym ponad 30 gwałtów), choć śledczy uznali, że rzeczywista liczba pokrzywdzonych była znacznie wyższa. Najmłodsza zidentyfikowana ofiara miała zaledwie 8 lat, a większość stanowili nieletni poniżej 16. roku życia.
Zmowa milczenia i zablokowane śledztwa
Przez dekady wokół Savile’a krążyły plotki, które on sam zręcznie obracał w żart, kreując się na nieszkodliwego dziwaka. Jednak za kulisami wiele osób wiedziało lub podejrzewało prawdę – i próbowało reagować.
Już od lat 60. do komisariatów trafiały pojedyncze zawiadomienia. Były one jednak bagatelizowane, a ofiarom wmawiano, że zmyślają lub chcą wyłudzić pieniądze od sławnego dobroczyńcy.
Pielęgniarki w szpitalach ostrzegały młodszych pacjentów przed zbliżaniem się do Savile’a. W BBC tajemnicą poliszynela było jego zachowanie wobec nastolatek w garderobach, ale kierownictwo stacji przymykało oczy, bo Savile generował rekordową oglądalność.
Policja przesłuchała Savile’a pod kątem zarzutów z lat 70., jednak prokuratura (CPS) uznała, że dowody są niewystarczające, by postawić go przed sądem. Sprawa została zamieciona pod dywan.
Tuż po śmierci prezentera dziennikarze śledczy BBC przygotowali materiał ujawniający zeznania jego ofiar. Szefostwo stacji zdecydowało się jednak wstrzymać emisję w ostatniej chwili, w tym samym czasie emitując świąteczne programy wspominkowe gloryfikujące zmarłego.
Pęknięcie tamy i skutki dla kraju
Prawda wyszła na jaw dopiero w październiku 2012 roku, rok po śmierci Savile’a, gdy konkurencyjna stacja ITV wyemitowała dokument Exposure: The Other Side of Jimmy Savile. Po emisji programu do policji zgłosiły się setki osób, które przez dziesięciolecia żyły w poczuciu wstydu, traumy i przekonaniu, że nikt im nie uwierzy.
Skutki ujawnienia skandalu były bezprecedensowe:
Operacja Yewtree: Największe śledztwo w historii brytyjskiej policji, które nie tylko potwierdziło skalę zbrodni Savile’a, ale doprowadziło też do skazania innych znanych postaci brytyjskiego show-biznesu z tamtej epoki.
Kryzys zaufania do BBC i NHS: Raport Dame Janet Smith (The Dame Janet Smith Review) wykazał głębokie zaniedbania kulturowe i zarządcze w BBC, gdzie kult gwiazd stawiano ponad bezpieczeństwo dzieci. Podobne raporty obnażyły systemową ślepotę w państwowej służbie zdrowia (NHS).
Zniszczenie dziedzictwa: Z przestrzeni publicznej usunięto wszystkie tablice pamiątkowe, pomniki i nazwy ulic upamiętniające Savile’a. Jego rodzina zdecydowała o demontażu okazałego nagrobka w Scarborough, by uniknąć jego dewastacji, a wszystkie odznaczenia – w tym tytuł szlachecki – zostały pośmiertnie unieważnione w powszechnej świadomości (choć formalnie tytuł wygasa z chwilą śmierci).
Historia Jimmy’ego Savile’a stała się dla Wielkiej Brytanii bolesną lekcją o tym, jak ślepy podziw wobec autorytetów i władza instytucjonalna mogą stworzyć idealne warunki dla zła dziejącego się na oczach milionów ludzi.
Raport opublikowany w lutym 2016 roku przez byłą sędzię sądu apelacyjnego Dame Janet Smith (obejmujący ponad 1400 stron i analizujący również sprawę innego prezentera BBC, Stuarta Halla) nie ogranicza się do wyliczenia przestępstw popełnionych na terenie korporacji – choć ustalono w nim 72 ofiary samego Savile’a związane z jego pracą w BBC (w tym co najmniej osiem gwałtów i usiłowań gwałtu, a najmłodsza ofiara miała 8 lat). Najważniejszą częścią tego dokumentu jest diagnoza kultury organizacyjnej BBC, która sprawiła, że drapieżnik mógł działać przez dekady niemal bez przeszkód.
Poniżej znajduje się analiza głównych wniosków z tego raportu.
„Nietykalność” gwiazd („the talent”) i kult sławy
Dame Janet Smith zwróciła uwagę, że w BBC ukształtował się specyficzny podział na „zwykłych” pracowników oraz gwiazdy ekranu i mikrofonu (nazywane w branży the talent). Ponieważ Savile przyciągał ogromną widownię i budował potęgę popularnych audycji (takich jak Top of the Pops czy Jim’ll Fix It), cieszył się statusem człowieka niemal „nietykalnego”.
Władza wynikająca z popularności i charyzmy sprawiała, że kierownictwo oraz część współpracowników traktowało go z wyjątkową pobłażliwością.
Raport podkreśla, że w instytucjach opierających się na sukcesie medialnym gwiazd łatwo dochodzi do sytuacji, w których pozycja twórcy przesłania obowiązek nadzoru i egzekwowania podstawowych zasad postępowania.
Maczyzm
Według raportu w BBC w latach 60., 70. i 80. panowała „macho-kultura” naznaczona seksizmem oraz przyzwoleniem na molestowanie czy niestosowne komentarze. W tamtych realiach:
młodym dziewczynom, które zgłaszały nieodpowiednie zachowania, często dawano do zrozumienia, że przesadzają lub są „uciążliwe”;
pracownicy rzadko zgłaszali zastrzeżenia formalnie, ponieważ w organizacji panowała atmosfera niechęci do „wzburzania wody” (rocking the boat).
Jednym z najbardziej gorzkich wniosków Dame Janet Smith było stwierdzenie, że BBC w wielu momentach była bardziej zainteresowana ochroną własnej reputacji i uniknięciem złej prasy niż realną ochroną młodych, bezbronnych uczestników programów i widzów.
Gdy pojawiały się sygnały lub plotki, brakowało jasnych procedur reagowania, a sprawy nie były traktowane jako zagrożenie dla bezpieczeństwa dzieci.
Raport wskazuje, że gdyby w tamtym czasie właściwie zareagowano na pojawiające się sygnały ostrzegawcze, istniała realna szansa na powstrzymanie Savile’a znacznie wcześniej.
Warto odnotować niuans prawny i faktyczny, który wywołał sporo dyskusji po publikacji raportu:
Dame Janet Smith uznała, że nie ma dowodów na to, by kierownictwo korporacji jako całość wiedziało o skali przestępstw Savile’a.
Jednocześnie wskazała, że niektóre osoby z personelu miały świadomość niepokojących zachowań lub skarg, ale nic z tym nie zrobiły – a w innych przypadkach kadra kierownicza powinna była wiedzieć o tym, co działo się na terenie BBC, gdyby zachowywała należytą czujność i miała sprawne mechanizmy kontroli.
Raport nie wskazał pojedynczych osób do „osądzenia” w sensie karnym czy dyscyplinarnym na zasadzie kozłów ofiarnych, lecz podkreślił systemowe zaniedbania oraz ówczesne normy społeczne, które ułatwiały zamiatanie podobnych spraw pod dywan.
Choć raport dotyczył głównie wydarzeń z dawnych dekad, Smith zaznaczyła, że nawet w czasach współczesnych samej publikacji dokumentu w organizacji mogła utrzymywać się atmosfera strachu – związana m.in. z dużą konkurencją o pracę w mediach, mniej stabilnymi formami zatrudnienia oraz niepewnością co do skutków sygnalizowania nieprawidłowości (whistleblowing).
Raport stał się impulsem do zaostrzenia zasad w BBC – m.in. w zakresie nadzoru nad gośćmi i młodymi uczestnikami programów (wprowadzono m.in. rygorystyczne zasady dotyczące obecności dzieci w studiach i widowniach), jasnego komunikowania standardów etycznych wobec gwiazd oraz budowania bezpiecznych kanałów zgłaszania nadużyć. Głównym przesłaniem dokumentu pozostaje to, że żadna instytucja – niezależnie od prestiżu i dorobku – nie jest odporna na nadużycia, jeśli stawia wizerunek i popularność ponad kontrolę oraz dobro najsłabszych.

