W 2003 roku, głęboko w lasach Bossou w Gwinei, matka szympansicy dokonała czegoś, co zmieniło nasze rozumienie umysłu zwierząt. Jire nosiła martwe ciało swojego rocznego niemowlęcia, Jimato, przez około 68 dni.
Nawet gdy niemowlę mumifikowało się na jej oczach, delikatnie odganiała muchy, ostrożnie układała je na gałęziach podczas jedzenia i tuliła do siebie, przemieszczając się przez korony drzew i po ziemi.
Noszenie martwego dziecka to niezwykłe obciążenie fizyczne. Wyobraź sobie, że musisz wykonywać codzienne czynności, pokonywać trudny teren, szukać pożywienia i podążać za swoją grupą przez las, a wszystko to dźwigając ciężar dziecka. To utrudnia poruszanie się i wymaga ciągłej czujności.
Mimo tych ogromnych kosztów fizycznych i psychicznych, matki szympansów i bonobo często odmawiają oddania dziecka. Przykład Jire i Jimato przyćmiewa przypadek zaobserwowany w górach Mahale w Tanzanii, gdzie matka nosiła ciało swojego niemowlęcia przez około 126 dni.
Aby zrozumieć, dlaczego matki szympansów i bonobo zachowują się w ten sposób, przeanalizowalizowano 83 przypadki w 15 społecznościach szympansów i bonobo. Naukowcy odkryli, że to zachowanie jest niezwykle powszechne. Wydaje się być integralną częścią sposobu, w jaki te małpy człekokształtne radzą sobie ze śmiercią swoich młodych.
Szczególnie w przypadku chorób śmiertelnych
Najwyraźniejszy trend dotyczył przyczyn śmierci. Matki nosiły niemowlęta zmarłe z powodu choroby znacznie dłużej niż te zabite przez inne szympansy. Śmiertelna choroba może powodować powolne przesuwanie się między życiem a śmiercią. Niemowlę staje się coraz mniej wrażliwe, co utrudnia określenie dokładnego momentu, w którym powinna ustać standardowa opieka matczyna. Z drugiej strony, porzucenie niemowlęcia po gwałtownym ataku może być mechanizmem przetrwania , pozwalającym matce szybko uciec z niebezpiecznej sytuacji.
Wiek niemowlęcia wydaje się również determinować reakcję matki. Więź między matką naczelnego a jej noworodkiem opiera się na silnym koktajlu hormonów i tysiącach codziennych interakcji. Kiedy dziecko nagle umiera, mózg i ciało matki nie zrywają tej intensywnej więzi z dnia na dzień. Badania porównawcze przeprowadzone na innych gatunkach naczelnych , w tym na małpach człekokształtnych, małpach Starego Świata (Afryka i Azja) oraz małpach Nowego Świata (Ameryka Środkowa i Południowa), pokazują, że te głębokie więzi biologiczne silnie wpływają na czas noszenia ciała.
Nasuwa się więc fascynujące pytanie: czy matki szympansów i bonobo naprawdę wiedzą, że ich dziecko nie żyje?
Inne zachowanie
Można by pokusić się o stwierdzenie, że noszenie zwłok oznacza dezorientację matki lub, przeciwnie, że w pełni rozumie ona ostateczność śmierci. Obserwacje sugerują jednak bardziej zniuansowaną rzeczywistość. Matki nie traktują ciała zmarłego dziecka tak, jak żywego niemowlęcia. Mogą na przykład nosić je niedbale, trzymając za jedną kończynę, lub pozwolić innym członkom grupy zbadać ciało, na co rzadko by pozwoliły w przypadku żywego, bezbronnego noworodka.
Choć te zachowania wskazują, że zwierzęta dostrzegają fundamentalną zmianę, nie oznacza to, że rozumieją złożoną ludzką koncepcję śmierci. W rzeczywistości, pełne zrozumienie śmierci nie jest konieczne, aby wyjaśnić zaobserwowane przez trendy. Ich działania można dokładniej wyjaśnić silnym i trwałym instynktem opieki nad potomstwem.
Czas, przez jaki matka nosi w sobie dziecko, zależy od siły więzi, jej doświadczeń życiowych, ryzyka fizycznego związanego z noszeniem ciała dziecka i szybkości jego naturalnego rozkładu.
Nie dotyczy wyłącznie matek
Ten impuls do martwych niemowląt nie jest wyłączną domeną matek. W Gombe w Tanzanii prawie jedna czwarta zaobserwowanych przypadków noszenia przez szympansy martwego niemowlęcia dotyczyła kogoś innego niż matka . W Namibii badacze zaobserwowali nawet niespokrewnionego samca pawiana noszącego zwłoki dziewięciotygodniowego niemowlęcia , którego matka zmarła dwa dni wcześniej. Również wśród dzikich bonobo , inne samice zbliżały się do martwego niemowlęcia matki, aby golić jego ciało. Być może zwierzęta te odczuwają zatem biologiczną fascynację przodków, która nie znika po prostu wraz z końcem życia.
Intensywne reakcje na śmierć nie są unikatowe dla naczelnych. Wiele gatunków o wysokim poziomie socjalności również ma trudności z rozstaniem się ze swoimi zmarłymi.
Wiadomo, że słonie wracają do kości swoich bliskich, delikatnie dotykając ich trąbami, a nawet grzebią swoje martwe niemowlęta.
W oceanie obserwowano delfiny wypychające martwe cielęta na powierzchnię, a w 2018 roku orka o imieniu Tahlequah płynęła przez 17 dni, niosąc martwe cielę przez około 1600 kilometrów przez ocean. Niestety, później widziano ją, jak robi to samo z drugim cielęciem .
Tanatologia porównawcza
Łącznie, te obserwacje przyczyniają się do rozwoju fascynującej dziedziny tanatologii porównawczej , naukowego badania nad tym, jak różne zwierzęta rozumieją śmierć i reagują na nią. W centrum tej dziedziny leży zaskakująco trudne pytanie. Niektórzy badacze uważają, że przypisywanie zwierzętom koncepcji śmierci podobnej do ludzkiej wykracza poza to, co pokazują dane. Inni sugerują, że rozumienie zwierząt może mieścić się w pewnym kontinuum .
Kiedy nasi najstarsi przodkowie stracili dziecko, musieli doświadczyć tego samego przytłaczającego odstawienia hormonalnego i emocjonalnego, które obserwujemy dziś u matek szympansów i bonobo. Na długo przed tym, jak ludzie wynaleźli pogrzeby, stypy i wystawne pochówki, ten głęboki biologiczny instynkt , by zachować bliskość zmarłego bliskiego, położył ewolucyjne podwaliny pod nasz sposób przeżywania żałoby.
Jednakże, ponieważ szympansy i bonobo są naszymi najbliższymi żyjącymi krewnymi , różnice w naszym sposobie reagowania na śmierć są niezwykle istotne. Fakt, że zachowanie tych małp człekokształtnych nie wymaga w pełni rozwiniętej koncepcji śmierci, aby je wyjaśnić, sugeruje coś głębokiego. Złożone struktury mentalne niezbędne do zrozumienia ostateczności śmierci prawdopodobnie pojawiły się w naszej własnej linii rodowej, po tym, jak oddzieliliśmy się od naszego wspólnego przodka miliony lat temu.
